Λαογραφία
29/11/2011
Ήθη και Έθιμα Δωδεκαήμερου

 

Ήθη και Έθιμα Δωδεκαήμερου
 
 
Το Δωδεκαήμερο είναι η περίοδος δώδεκα ημερών μεταξύ της 24ης Δεκεμβρίου και της 6ης Ιανουαρίου, στη διάρκεια της οποίας εορτάζονται οι τρεις μεγάλες γιορτές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανείων. Οι δυνάμεις του Καλού (Χριστός, Παναγία) αντιπαλεύουν με τις δυνάμεις του κακού που κατά το Δωδεκαήμερο συμβολίζουν τα παράξενα εκείνα όντα που η λαϊκή παράδοση ονομάζει «Καλικάντζαρους». Σύμφωνα με τη Λαϊκή παράδοση, οι Καλικάντζαροι είναι άσχημα, τριχωτά ανθρωποειδή όντα με μεταλλικά παπούτσια. Για να εξευμενισθούν, χρειάζονται να τους πετάξουμε λουκουμάδες και λουκάνικα στα κεραμίδια. Ο λαογράφος Κυριάκος Χατζηιωάννου συνδέει το έθιμο αυτό με τον εξευμενισμό του Κρόνου έτσι όπως αναφέρεται στον Αθήναιο. Ο Κρόνος (Χρόνος), γιος του Ουρανού και της Γαίας, αδελφός των Τιτάνων και πατέρας του Δία εξορίσθηκε στα Τάρταρα, στα θεμέλια της γης, μαζί με τους υπόλοιπους Τιτάνες, από το γιο του, Δία, μετά την Τιτανομαχία. Η λαϊκή παράδοση φαντάζεται με παρόμοιο τρόπο τους Καλικάντζαρους να βρίσκοντα σ’ ένα τεράστιο σπήλαιο μέσα στη γή και να πριονίζουν το δέντρο της γης. Την παραμονή των Χριστουγέννων, όταν το έδαφος είναι έτοιμο να υποχωρήσει, ακούνε τα γιορτινά τραγούδια των ανθρώπων και ανεβαίνουν στον επάνω κόσμο για να γλιτώσουν το καταπλάκωμα.
 
Έθιμα της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ο Άη Βασίλης θα φέρει τα δώρα, θα γευθεί το κρασί και τους καρπούς της γης που έχει ειδικά ετοιμάσει η νοικοκυρά.
Γύρω από το αναμμένο τζάκι η οικογένεια διασκεδάζει με τα φύλλα ελιάς που αναπηδούν στα κάρβουνα προφητεύοντας αν το συγκεκριμένο άτομο που έχει ρίξει το φύλλο στη φωτιά αγαπιέται από συγκεκριμένο άλλο άτομο.
Η γενική αντίληψη αναφέρει πως ο τρόπος που θα κυλήσει η μέρα της Πρωτοχρονιάς προμηνύει τον τρόπο που θα εξελιχθεί ο χρόνος.
Τα εγκωμιαστικά και ευχετήρια τραγούδια που ακούγονται τις μέρες αυτές του Δωδεκαήμερου ονομάζονται Κάλαντα. Η ετυμηγορία της λέξεως μας παραπέμπει στο Λατινικό Calendae που αναφέρεται στις πρώτες μέρες κάθε μήνα.
Την παραμονή των Φώτων ακούγονται τα τελευταία κάλαντα. Ο Ιερέας με τον Αγιασμό διώχνει τους Καλικάντζαρους ραντίζοντας εδώ και εκεί. Το Μεγάλο Αγιασμό των Θεοφανείων ακολουθεί λιτανεία με προορισμό τη θάλασσα όπου τελείται ο Αγιασμός των Υδάτων και η Βάπτιση του Τιμίου Σταυρού. Πολλοί νέοι κολυμβητές ρίχνονται στην θάλασσα αναπαριστώντας το Βάπτισμα των Πρώτων Χριστιανών. Εκείνη την ώρα αφήνονται ελεύθερα λευκά περιστέρια ως ένδειξη παρουσίας του Αγίου Πνεύματος.
 
Folkloric Customs of the Dodekaemeron
 
The ‘Dodekaemeron’ i.e. the twelve-day period between the 24th of December (Christmas Eve) and January 6th (Epiphany) is associated with a multitude of traditions, and beliefs. The benevolent powers fight against the evil powers which during the dodekaemeron are represented by the ‘Kalikantzaroi’ i.e. genies of the underworld.
According to folkloric tradition, the Kalikantzaroi have human form but they are generally black, ugly and wear metal shoes. They are coaxed into exile by throwing pancakes and sausages on the roofs for them to eat. The Folkloric writer Kyriakos Hatzioannou relates this custom to the coaxing of Cronus (Saturn=Time) as it is referred to by the ancient writer Atheneus. Cronus (which in Greek means ‘year’ or ‘time’) was the son of Uranos (Sky) and Gaia (Earth) and brother to all Titans. He was exiled to Tartarus and chained to the foundations of the Universe together with the other Titans, by his son Zeus, after the battle of the Titans.
Folkloric tradition imagines the Kalikantzaroi in a similar way, living under the earth all year round. They chip with their axes on the tree that keeps Earth in its place, but as they get near to cutting it off, Jesus Christ arrives and frustrates their plans. They listen to the happy songs of the people and dart on the upper world hustling and jesting and generally having a good tine at peoples expense.
 
Christmas / New Year’s and Epiphany
Preparation and baking of ‘Christ breads’, pies and delicacies.
Christmas Carols – Kalanta- sung by children from door to door.
On Christmas Eve, the Kalikantzaroi make their appearance. They will disappear only on Epiphany day by the sprinkling of Holy water and by throwing pancakes and sausages on one’s roof.
 
Preparation of the Santa Claus pie. Whoever finds the coin in the pie is considered to be lucky for the rest of the year.
 
Divination by fire. The family sits around the fireplace and throws green olive leaves on the fire invoking Santa Claus to reveal whether s and so loves them.
The first person entering one’s house on new year’s day must step in with the right foot, because everything will then follow the right course for the new year.
Santa Claus is expected to visit on new year’s eve, so a table containing wine, boiled wheat, o comb (for Santa’s beard) an olive tree branch and the landlord’s purse is arranged for Santa to bless.
 
On Epiphany day, after Holy Mass, a procession is led by a Church head down the beach where a ceremonial baptism is performed. Doves are set free after the retrieval of the Holy Cross by local young men.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Traditional Easter Customs
 
Easter, much like Christmas, New year and Epiphany, is a time of joy associated with many colourful festivities, still very much alive in Cyprus.
On Holy Thursday, - the ‘Red Thursday’ as we call it, according to tradition, when the rumour that ‘Christ has risen’ was spread, an unbelieving woman proclaimed ‘ I will believe it only if these eggs in my basket turn red’. So Cypriot people go on to date dyeing eggs red in memory of that event.
Apart from the red eggs, Cypriot women prepare a special sort of cheese pies called Flaounes which come from the ‘Palathe’ of the ancient Greek tradition i.e. cakes made of dried fruit and nuts given to children as reward for singing songs of spring and of the coming of swallows.
Good Friday is a day of sorrow: young girls decorate the Epitaphios with flowers. At 9.30 in the evening, the Epitaphios is solemnly carried in a procession round the village.
Easter celebrations begin at Midnight, on Easter Saturday with bells ringing joyfully filling the air with the message that Christ has risen, and with fire works spreading the message through the skies. In the bonfire built near the church, Judas is burning together with the ‘Marches’ – the red and blue ribbons worn on wrists as a protection from the Sun. At exactly midnight, a flood of candlelight extends from the inside of the church to the outside yard thus symbolizing the light of the ‘Good Word’ – Christ Resurrection.  
On Easter Sunday the picturesque custom of ‘Swings’ is still practised. This custom is traced back to classical Greece with the ancient custom of ‘Aeorae’ during the Flower Festival
By these customs, together with Resurrection, Cypriots celebrate Victory over death, hope, the new Spring, Recreation and the New Life that always lies ahead.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Flood Festival
 
Kataklysmos, which coincides with the day of Pentecost, is a religious and popular feast celebrated only in Cyprus. The word Kataklysmos which means ‘flood’ is found in the Book of Genesis and in the Greek myth of Deukalion. In both cases Kataclysmos refers to the destruction by flood of all living creatures on earth, apart from the faithful and beloved by God.
 
According to the Bible, God decided to exterminate the human race because evil sin reigned everywhere. Among the sinners only one family was selected for its piety. At the suggestion of God himself, Noah’s family built a big boat and escaped death. According to Greek mythology, Jupiter decided to destroy mankind as it was unjust. Only Deukalion, the son of Prometheus and his wife Pyrra escaped by building an Ark. In both accounts they survived in order to give birth to a new and moral generation. 
 
Flood celebrations last for two days and they are held on the beach. These celebrations are of unique splendour and magnificence. Various activities are organised including games, performances of folk dances, boat races, swimming competitions and popular songs like ‘chattista’ which are improvised verses sung by different parties competing with each other They also include performances by various groups of musicians, artists from Cyprus and abroad. It should be mentioned that the most popular custom of the day of Kataclysmos is throwing water at one another. This symbolises the purification of the body as well as the soul.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Κυπριακός Γάμος
 
Μέχρι πριν μερικές δεκαετίες ο γάμος ήταν το πιο σημαντικό γεγονός της Κυπριακής κοινωνίας. Ιδιαίτερα στα χωριά είχε χαρακτήρα βαθιά θρησκευτικό, προσηλωμένο στην ορθοδοξία, καθώς και κοινωνικό, προσηλωμένο στα παλιά έθιμα που ήταν πολλά.
 
Το μυστήριο του γάμου ετελείτο πάντα την Κυριακή. Την προηγούμενη ημέρα, μαζεύονταν αρκετές γυναίκες του χωριού στο πατρικό σπίτι της νύμφης και ετοίμαζαν το ‘Ρέσιν’ που είναι παραδοσιακό έδεσμα. Έφτιαχναν επίσης ζυμάρι και έκοβαν μακαρόνια. Το μεσημέρι της ίδιας μέρας, πάντα με τη συνοδεία βιολιού και λαγούτου εράβετο και ετοιμάζετο το κρεβάτι των νεονύμφων.
 
Την Κυριακή το μεσημέρι γινότανε το ‘στόλισμα’, δηλαδή το ντύσιμο το γαμπρού πρώτα και της νύμφης στη συνέχεια. Ακολουθούσε η πορεία προς την εκκλησία. Η γαμήλια πομπή έφτανε στο σπίτι των νεονύμφων όπου ακολουθούσε το γλέντι, με χορούς και με τραγούδια, που διαρκούσε τρεις μέρες. Στο γαμήλιο τραπέζι καθόντουσαν μόνο άντρες ενώ οι γυναίκες καθόντουσαν γύρω από τους οργανοπαίκτες και παρακολουθούσαν τους χορούς ή χόρευαν οι ίδιες.
 
Το βράδυ της Δευτέρας χόρευαν οι νεόνυμφοι και οι καλεσμένοι τους καρφίτσωναν πάνω στα ρούχα τους τα χαρτονομίσματα ενώ τα κέρματα τα έριχναν σ’ ένα πιάτο που ήταν πάνω σε μια καρέκλα. Τα χρήματα αυτά ήταν μια βοήθεια για τους νεόνυμφους για το ξεκίνημα της νέας τους ζωής. Υπήρχε ξεχωριστό πιάτο για τα χρήματα που ήθελαν οι καλεσμένοι να δώσουν στους οργανοπαίκτες.
 
Cypriot Wedding
 
Until very recently, a wedding constituted the single most important social event of Cypriot Village communities. Its religious character remained deeply focused on Christian Orthodox practices while its social nature was intertwined with the many and various traditional customs.
 
The marriage ceremony was always performed on Sunday. The day before, the village women were gathered at the bride’s home and prepared the ‘Resi’ 0 a traditional dish made of crushed wheat. They also prepared the dough for the pasta that was going to be served to the guests on Sunday. At midday, the ‘marital bed’ was sewn and prepared for the couple – a procedure which was unfailingly accompanied by the music of violins and lute.
 
On Sunday, midday, friends, relatives, neighbours and other guests presented themselves at the groom’s home where his preparation for the church took the character of a social feast. While the barber shaved and trimmed the groom, the violins and lutes played on and the guests improvised verses exclusively targeted at the groom and his impending marriage. A similar procedure was followed at the bride’s place. When the bride and guests were ready they generally walked to the church on foot, followed by the whole village.
 
After church the nuptial parade headed for the newlyweds home where the wedding feast was waiting for them. The wedding festivities lasted for three days.
 
The newlyweds danced on Monday. During their dance, the guests pinned paper money on their garments and threw coins in a plate. This money was regarded as a contribution to the opening of the new home.
 
Dances during wedding celebrations
 
In the ancient Greek tradition, dancing was considered to have paedagogic properties. Because of the common belief that dancing was necessary to the formation of a fully developed personality, dancing was taught as a lesson along with reading, writing, music and gymnastics, which made up the basis of youth education.
 
In Thessally for example, people held dancing in such high esteem that, according to Lucianos, the rulers were called ‘Proorchesteres’ i.e. foremost dancers. The philosopher Socrates in the ‘Symposium’ expresses his love for dancing and his desire to perfect his ability in it. Plato in his ‘Laws’ considers the person who does not dance as uncultivated.
 
According to archaeologist Lillian Lawler, circle dancing embodies a very highly significant mysticism. By circling around an altar, a tree or a musician, the magic ring thus formulated, purifies and repels any evil influence.
 
The deeply rooted, sacred beliefs of the ancient Greeks in freedom, pride and contending for spiritual elevation, survived through the Byzantine era up to our times and are met with, according to researcher Dora Stratou, in Greek sculpture, ancient writings, mosaics, dances, songs, music and folkloric customs. A legacy carried through the centuries as a live, dynamic and extraordinary experience in this magical place where the same Greek language has always been spoken.
 
Male Syrtos: The Syrtos dance is considered to be the oldest Panhellenic dance. According to most investigators, syrtos is described in Homer and specifically in his account of Achilles Shield. It is also connected with the Parthenios, Virgin dance, and to the dances performed around a sacrificial altar – that is why dancers hold hands at some distance form the body, in a circle.
 
Female Syrtos: The criterion separating male from female Syrtos is the reduced speed. The syrtos dances are always performed with the aid of a handkerchief which symbolizes modesty and chastity, unites the dances as one entity, enables a male dancer to dance with a girl without touching her since a handkerchief is between their hands and finally it satisfies a practical need of hindering the movement of dances through the touch of sweaty hands.
 
Male Kartzilamades: The kartzilamades take their name from the Turkish word ‘kartzin’ which means opposite or facing one another – and that is because this dance is performed by couples facing one another at a distance of roughly one meter. The male kartzilama is performed in a spirit of competition, with widely open arms (to symbolize an embrace or the whole world), in a poetic mood, with a haughty, even arrogant look and agile manly movements full of pride.
 
Female Kartzilamades: Through the body movements the dancers exhibit their femininity, character, chastity. The dance is performed in small stems, light movements and down cast eyes. Hands are either hanging idle or they imitate sewing or embroidery movements.
 
Kalamatianos: is a Panhellenic dance. Its main characteristics are the modesty and harmony of movements. Its a cyclic syrtos dance where the first dancer leads the way in an honoured position taken in turns by all dancers participating.
 
Zeimbekiko: It was originally a war dance aimed at exhibiting ability in the use of guns, readiness for attack and body fitness. The warlike vibration and the fierce spirit were slowly transformed into more peaceful mild expressions in which women could participate.
 
Harvest / The Sickle Dance: The very old dance of the sickle is directly connected with the activities of Harvest. The dancer uses a real, sharp sickle to imitate the movements of this most vital activity of Cypriot agricultural life. Apart from these imitations, it is important for the dancer – harvester to skilfully manipulate this instrument and through these playful manipulations emphasize his ability and expertise. In her book ‘Greek Folkloric Dances’, Dora Stratou suggests that the sickle symbolizes a whip, as it embraces the body and that it is connected with the earth’s fruitfulness and fertility. She also postulates that this symbolic flogging is a remnant of a ritualistic lashing during the festivities of ‘Standing Diana’ – the forest goddess which was a practice exercised to show strength and courage.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Γέννηση
(Από το βιβλίο της Χαρίκλειας Μιχαλοπούλου Χαραλάμπους
 «Περιστερωνοπηγή από την αρχαιότητα μέχρι το 1974)
 
Όταν μια γυναίκα διαπίστωνε ότι ήταν έγκυος, το κρατούσε μυστικό όσο περισσότερο μπορούσε, για να είναι όμορφο το μωρό. Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης επίσης απέφευγε να βλέπει άσχημα πρόσωπα, ζώα ή πράγματα για τον ίδιο λόγο. Εάν επιθυμούσε να φάει κάτι, έπρεπε να το φάει έγκαιρα, γιατί αλλιώς θα σχηματιζόταν πάνω στο σώμα του μωρού στο σημείο εκείνο που άγγιξε πάνω στο σώμα της, την ώρα που αισθάνθηκε την επιθυμία. Όταν μυριζόταν κάποιο φαγητό και δεν ήταν δυνατό να το γευτεί, έμενε αρκετή ώρα χωρίς να πιει νερό, για να αποφύγει τον κίνδυνο της αποβολής. 
 
Από το σχήμα της κοιλιάς της εγκύου προσπαθούσαν να προβλέψουν το φύλο του παιδιού. Όταν ήταν μυτερή περίμεναν ότι θα γεννούσε αγόρι. Στις περιπτώσεις που ήταν πλακωτή περίμεναν κορίτσι.
 
Μετά τον έβδομο μήνα οι γιαγιάδες ετοίμαζαν τα ρούχα του παιδιού, διότι δεν το θεωρούσαν σωστό να τα ετοιμάσει η μητέρα του. Τα πρώτα ρούχα που χρειάζονταν για να ντύσουν το μωρό αμέσως μετά τη γέννησή ήταν το «πικώλιν», η πάννα, η «τουλουππίστρα», η «φακούρα» κι ένα μεταξωτό μαντίλι για το κεφάλι. Με το «πικώλιν», ένα τετράγωνο ύφασμα το οποίο δίπλωναν διαγώνια, τύλιγαν τα σκέλη του μωρού. Το σώμα του το τύλιγαν πρώτα με την πάννα, μεγάλο τετράγωνο ύφασμα, και ύστερα με την «τουλουππίστρα», που ήταν πολύ στενή και μακριά. Στο τέλος το τύλιγαν με τη «φακούρα». Μετά το πρώτο μπάνιο του μωρού συνήθως τη δεύτερη μέρα, του φορούσαν κι ένα πουκαμισάκι, το «αττερούδιν» που το έραβαν, αφού χαλούσαν ένα μεταξωτό μεταχειρισμένο πουκάμισο του πατέρα του. Όλα τα πιο πάνω ρούχα που αναφέρθηκαν τα φύλαγαν μέσα σ’ ένα πανέρι και τα σκέπαζαν από πάνω με κόκκινο μαντίλι.
 
Τον τελευταίο μήνα η ετοιμόγεννη βοηθούμενη από άλλες γυναίκες, έφτιαχνε «γλισταρκές» και «κούμουλλα», για να κερνά όσους θα πήγαιναν να της ευχηθούν μετά τον τοκετό.
 
Τα «κούμουλλα» προσφέρονταν τρία έως τέσσερα μαζί περασμένα σε κλωστή.
 
Μόλις έπιαναν τη γυναίκα οι πόνοι, ο άνδρας πήγαινε να φέρει τη μαμμή. Στο μεταξύ φώναζαν τις συγγένισσες και άλλες γυναίκες, για να παρευρίσκονται την ώρα του τοκετού. Αν κάποια από τις γυναίκες είχε περίοδο, δεν επιτρεπόταν να παρευρεθεί. Παλαιότερα, όταν η γυναίκα γεννούσε καθιστή, ο σύζυγος έπρεπε να φροντίσει να φέρει και το «σελλί». Αυτό ήταν ένα ξύλινο κάθισμα με άνοιγμα στο κάτω μέρος, που έμοιαζε με πολυθρόνα.
 
Όταν γεννιόταν το παιδί, η μαμμή έσταζε λίγες σταγόνες λεμόνι στα μάτια του, για να καθαρίσουν και το έλουζε με ελαφρύ αλατόνερο, για να γίνει σφιχτό. Μετά το έβαζε μέσα σε μια μικρή ξύλινη σκάφη, το «βουρνίν». Μέχρι τη μέση το γέμιζαν με σιτάρι και από πάνω άπλωναν αρκετά ρούχα για να φτιάξουν ένα μαλακό κρεβατάκι.
 
Κάτω από το προσκέφαλο της λεχώνας τοποθετούσαν ένα ψαλίδι ή κάποτε, εάν είχαν σταυρό, για να διώχνουν το κακό μακριά από τη μητέρα και το παιδί. Το ψαλίδι το τοποθετούσαν στη θέση του σταυρού, επειδή έχει χιαστό σχήμα. Επίσης πάνω στις πόρτες και τα παράθυρα κρέμαζαν σε σχήμα σταυρού κόκκινες κλωστές, που τις αφαιρούσαν στις σαράντα μέρες.
 
Μετά τον τοκετό, οποιαδήποτε ώρα και να ήταν, μαγείρευαν κότα με πιλάφι ή σούπα για να φάνε η μαμή και οι γυναίκες που παρευρέθηκαν. Πριν φύγουν, τους έδιναν από μια κλωστή «κούμουλλα» και «γλισταρκές». Άλλοι συγγενείς και φίλοι επειδή δεν επιτρεπόταν να επισκεφτούν τη λεχώνα και το νεογέννητο, περιορίζονταν μόνο να περάσουν από το σπίτι και ν’ αφήσουν το δώρο τους, λέγοντας την ευχή «να σας ζήσει ο ξένος σας ή η ξένη σας» Για να βοηθήσουν τη λεχώνα να κατεβάσει γάλα, έφερναν συνήθως κοτόπουλο, πατάτες τηγανητές και κρασί.
 
Από την ημέρα του τοκετού μέχρι την Τρίτη μέρα έπρεπε συνεχώς να κάθεται κάποιος άντρας ή αγόρι δίπλα στη λεχώνα και το βρέφος, για να μην τους «τσιλλήσουν», να προξενήσουν κακό τα κακά δαιμόνια. Το θεωρούσαν μεγάλο κακό, εάν επισκεφτόταν το σπίτι κάποιος μετά από κηδεία.
 
Την Τρίτη μέρα το πρωί ερχόταν ο παπάς κι έκανε αγιασμό. Λίγο αργότερα ερχόταν και η μαμμή για να λούσει το μωρό. Ποτέ δεν έπρεπε να έρθει μετά το μεσημέρι, διότι για το πρωινό λούσιμο έλεγαν: «΄Μα λούνεις το μωρό την ώρα που πάει ο ήλιος πάνω, πάει τζαι το μωρό πάνω», μεγαλώνει δηλαδή πιο γρήγορα. Πριν αρχίσει τη δουλειά της, οι γιαγιάδες του μωρού έριχναν μέσα στο νερό αγιασμό καθώς και μερικά ασημένια νομίσματα, για να το ασημώσουν. Μόλις τέλειωνε η μαμμή, της έδιναν τα νομίσματα καθώς και το σιτάρι που είχαν τοποθετήσει μέσα στο «βουρνί» την ημέρα του τοκετού Μετά η μαμμή μ’ ένα ψαλίδι χάρασσε το σημείο του σταυρού λέγοντας. «Να δύετε εσείς τζυράες τζαι να μπούμεν εμείς». Δίπλα στεκόταν η μητέρα με το παιδί, η οποία σταύρωνε για δεύτερη φορά την πόρτα με το χέρι της. Παλαιότερα κρατούσε ένα πιάτο με βαμβακόσπορο και σιτάρι που τα σκορπούσε η μαμμή, ενώ προχωρούσαν.
 
Ύστερα από το σταύρωμα η γυναίκα μπορούσε να βγαίνει από το δωμάτιό της, αλλά όχι έξω από την εξώπορτά της, για να μη δει ξένα πρόσωπα. Μπορούσαν να την επισκεφτούν μόνο οι γυναίκες που παρευρέθηκαν την ώρα του τοκετού.
 
Την όγδοη μέρα, αν το βρέφος ήταν αγόρι και την ένατη αν ήταν κορίτσι, το έπαιρναν στην εκκλησία για να το «εκκλησιάσουν», να του διαβάσει ο παπάς μια ευχή.
 
Την ένατη, την εντέκατη ή τη δέκατη Τρίτη μέρα (πάντοτε μονός αριθμός) η μαμμή αναλάμβανε το τελευταίο της έργο να κάνει τη λεχώνα να κάνει τη λεχώνα ένα ειδικό μπάνιο με αρωματικά φυτά, τη «βράστη». Πρώτα έβαζε το νερό μέσα στο «χαρτζί» με «λασμαρί», «φκιούλι», ευκάλυπτο και φύλλα λεμονόδεντρων. Κατόπιν έβαζε πάνω από αυτό δυο χοντρές σανίδες κι έβαζε τη γυναίκα να καθίσει, προσθέτοντας κάθε λίγο ζεστό νερό. Το σώμα της το σκέπαζε με κουβέρτες και άφηνε το κεφάλι έξω. Μ’ ένα ξύλο ανάδευε το νερό και οι ατμοί που έβγαιναν ανακούφιζαν πολύ τη γυναίκα και τη βοηθούσαν να ξανανιώσει μετά από την ταλαιπωρία της γέννας. Στο τέλος την έτριβε καλά και αφού τη βοηθούσε να ντυθεί όσο το δυνατό πιο σύντομα, την έβαζε στο κρεβάτι της. Από το απόγευμα που γινόταν η «βράστη» η γυναίκα δεν επιτρεπόταν να σηκωθεί και να βγει έξω, για να μην «αννοίξουν» τα κόκκαλά της. Την επόμενη μέρα το πρωί επιτρεπόταν να κυκλοφορήσει έξω και να την επισκεφτεί οποιοσδήποτε. Μέχρι να «ποσαραντώσει» όμως, έπρεπε να προσέχει από το κρυολόγημα και την κούραση. Στις σαράντα μέρες ακριβώς, έπαιρνε το μωρό της στην εκκλησία και τους διάβαζε ο παπάς μια ευχή.